ΤΟ ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΟ ΣΤΟΙΧΕΙΟ ΣΤΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ ΚΩΣΤΗ ΠΑΛΑΜΑ Θ΄.

Μαρία Χατζηνικολάου

φιλόλογος

(Σχέδιο: Χριστόδουλου Βασιλειάδη)

Ένας νηφάλιος θρησκευτικός αισθησιασμός, ευλάβεια και ιλαρότητα, που επιμηκύνονται σε μια εξαίσια αίσθηση οικογενειακής χαράς, αναδύονται από άλλους χριστουγεννιάτικους στίχους του ποιητή. Αποσταγμένες μνήμες από γεύση θεοσέβειας τον συνοδεύουν σ’ όλα τα χρόνια της ζωής του:

«Αχ, αχ χριστουγεννιάτικο της φαμελιάς τραπέζι,

που ταίρι-ταίρι η όρεξη με την αγάπη παίζει.

Τα ποτηράκια ηχούν γλυκά, λαμποκοπούν τα πιάτα.

Γύρω φαιδρά γεράματα και προκομμένα νιάτα...

 

Νά’ μουν του στάβλου ένα άχυρο, ένα φτωχό κομμάτι

την ώρα π’ άνοιξε ο Χριστός στον ήλιο του το μάτι.

Να ιδώ την πρώτη του ματιά και το χαμόγελό του

το στέμμα των ακτίνων του γύρω στο μέτωπό του...».

 

Κατά τον Γ. Σεφέρη: «Υπάρχουν πραγματικά άνθρωποι που δεν πεθαίνουν.  Γιατί η ζωή τους στάθηκε τέτοια, που ανοίγεται σαν τις ρίζες των μεγάλων δένδρων, σαν τις φλέβες του κρυφού νερού ανάμεσα στο λαό τους.  Ο Παλαμάς στάθηκε μια δύναμη της φύσης, της ελληνικής πνευματικής φύσης».  Γι’ αυτό όσο άγρυπνη κι αν είναι η επίγνωσή μας της αξίας της ποίησής του, δε θα προφταίναμε να παίρνουμε τη σωρεία των μηνυμάτων του μ’ όλη την περιδιάβασή μας στις συλλογές του.  Άλλωστε ποτέ δε θα πούμε την τελευταία λέξη για τον ποιητή, παρ’ όλες τις τόσες ενδοσκοπήσεις που έγιναν ως τώρα στο έργο του.  Αρκεί ως κέρδος η κάθε μετάληψη, όταν αυτή γίνεται με προδιάθεση σεβασμού και ειλικρίνειας.

2.7.1. Παράδεισος Θ΄.

του Άριστου Θουκυδίδη

Χημικού, M.Th.

(Σχέδιο: Χριστόδουλου Βασιλειάδη)

Επομένως στον Παράδεισο οι δίκαιοι θα δέχονται την ίδια χαρά της άκτιστης ενέργειας του Θεού, αλλά ο καθένας θα ευφραίνεται και θα φωτίζεται ανάλογα με την αξία του, δηλαδή ανάλογα με την καθαρότητα της καρδιάς και του νου του. Τα ίδια ερμηνεύει και ο Άγιος Παΐσιος ο Αγιορείτης με τον απλοïκό, παραστατικό αλλά και περιεκτικό του λόγο, λέγοντας σχετικά: «Ἡ ποσότητα πάλι τῆς χαρᾶς τοῦ καθενός στόν Παράδεισο θά εἶναι διαφορετική. Ἄλλος θά ἔχη μιά δαχτυλήθρα χαρά, ἄλλος ἕνα ποτήρι, ἄλλος μιά ὁλόκληρη δεξαμενή. Ὅλοι ὅμως θά αἰσθάνωνται πλήρεις καί κανένας δέν θά ξέρη τό μέγεθος τῆς χαρᾶς, τῆς ἀγαλλιάσεως, τοῦ ἄλλου. Τά κανόνισε ἔτσι ὁ Καλός Θεός, γιατί, ἄν γνώριζε ὁ ἕνας  ὅτι ὁ ἄλλος ἔχει περισσότερη χαρά, δέν θά ἦταν τότε Παράδεισος, ἐπειδή θά ὑπῆρχε τό «γιατί ἐκεῖνος νά ἔχη περισσότερη χαρά καί ἐγώ λιγότερη;». Δηλαδή καθένας θα βλέπη στόν Παράδεισο τήν δόξα τοῦ Θεοῦ ἀνάλογα μέ τήν καθαρότητα τῶν ὀφθαλμῶν τῆς ψυχῆς του. Ἡ ὁρατότητα ὅμως δέν θά καθορισθῆ ἀπό τόν Θεό, ἀλλά θά ἐξαρτηθῆ ἀπό τήν δική του καθαρότητα»[1].

(συνεχίζεται)

---

[1] ΠΑΪΣΙΟΥ ΑΓΙΟΡΕΙΤΟΥ ΟΣΙΟΥ, Λόγοι Δ΄, Οἰκογενειακή Ζωή, σ. 285.

ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ (Διδακτορική Διατριβή) «ΤΟ ΜΟΥΣΙΚΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ ΟΙΚΟΝΟΜΟΥ ΧΑΡΑΛΑΜΠΟΥΣ» ΜΙΑ ΚΡΙΤΙΚΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΟΥ ΘΕΩΡΗΤΙΚΟΥ «Βυζαντινής Μουσικής Χορδής» ΑΠΟ ΤΟΝ ΧΡΙΣΤΟΔΟΥΛΟ ΒΑΣΙΛΕΙΑΔΗ ΣΤ΄.

Μαρία Χατζηνικολάου

φιλόλογος

(Σχέδιο: Χριστόδουλου Βασιλειάδη)

        Στην ομηρική Κύπρο, την παραδοσιακά μουσικόφιλη ήταν ανεπτυγμένη «η Λυδία Αρμονία» και οι «Έλυμοι Αυλοί». Στα βυζαντινά χρόνια αναπτύχθηκε στο νησί μας η βυζαντινή μουσική και μετά τη μικρασιατική καταστροφή επικράτησε το σεμνό πατριαρχικό ύφος, ώστε να διεκδικούμε σήμερα σημαντική θέση ανά το πανελλήνιο για την αυθεντικότητα της βυζαντινής μας μουσικής παράδοσης. Ήδη η ουνέσκο έχει εντάξει στην άϋλη πολιτιστική κληρονομιά της τη βυζαντινή μουσική.

Η Βυζαντινή Μουσική είναι μονοφωνική και κατ’ εξοχήν φωνητική, οπότε αποκρούεται η χρήση μουσικών οργάνων, γι’ αυτό το σημαντικότερό της στοιχείο είναι ο λόγος. Όργανό είναι μόνο η φωνή. Είναι θρησκευτική μουσική με θεολογικό περιεχόμενο, καθώς και με΄σο μόρφωσης των πιστών με διδακτικό χαρακτήρα. Έχει ευγένεια, βάθος, εσωτερικότητα, μεγαλοπρέπεια με μυσταγωγικό πνευματικό χαρακτήρα, δοξαστική αλλά και προσευχητική.

Συγχαίρουμε θερμά τον κ. Χριστόδουλο Βασιλειάδη για το διδακτορικό αυτό πόνημα, το οποίο ανασύρει από την ιστορική μνήμη το εξαίρετο αυτό μοναδικό έργο του Οικονόμου Χαραλάμπους, συμβάλλοντας έτσι στην κατίσχυση και την επιβεβαίωση του αξιώματος ότι το νησί μας διατήρησε την αυθεντικότητα και γνησιότητα της βυζαντινής μουσικής παράδοσης.

ΤΟ ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΟ ΣΤΟΙΧΕΙΟ ΣΤΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ ΚΩΣΤΗ ΠΑΛΑΜΑ Η΄.

Μαρία Χατζηνικολάου

φιλόλογος

(Σχέδιο: Χριστόδουλου Βασιλειάδη)

Ο ποιητής οριοθετεί το δικό του θρησκευτικό συναίσθημα σε ποιήματα με καθαρά χριστιανικό περιεχόμενο, όπως στο ποίημα « Ανάσταση» στο όποιο τα Λαμπριάτικα βιώμα­τα στοιχειώνουν την ενδοχώρα της ψυχής του:

«Ανάσταση κι αγάπη λαμπερή,

κάθε καμπάνα χαρωπά σημαίνει

και ξημερώνει η μέρα και φορεί

στολή μ’ αστέρια κι άνθια κεντημένη...

 

Και μέσα στην καρδιά μου μυστικά

νιώθω να ξημερώνει μια ημέρα,

με κάλλη πλέον μαγικά,

οπ’ όσα είναι στη γη και στον αιθέρα».

 

Κατήγορος εκείνων που η συνείδησή τους περιφέρεται σε γραφικές λεπτομέρειες της χριστιανικής τυπολατρείας και αρκούνται σε επιδερμικές προσεγγίσεις, ο Παλαμάς στο ποίημά του «Χριστούγεννα» αναζητά τη δημιουργία άξιων κι όχι άνυδρων υποστάσεων.  Πρέπει να υπάρχει μέθεξη με τη δημιουργική πνοή του Θεού.  Η επιφάνεια και το άπλωμα εξεγείρουν τον ποιητή, ο οποίος προτιμά το βυθομέτρημα μέσα στη χριστιανική ουσία.  Τούτο προσμετράει το χριστιανικό ανάστημα, γιατί η αγάπη στο Θεό φέρει αλλοίωση στον εσωτε­ρικό άνθρωπο.  Η σχέση με το Θεό πρέπει να είναι κάθετη και όχι οριζόντια.

(συνεχίζεται)

2.7.1. Παράδεισος Η΄.

του Άριστου Θουκυδίδη

Χημικού, M.Th.

(Σχέδιο: Χριστόδουλου Βασιλειάδη)

     O Άγιος Ισαάκ ο Σύρος μας λέγει, ότι ο Παράδεισος είναι η αγάπη του Θεού, αναφερόμενος στην άκτιστη ενέργεια του Θεού. Γράφει σχετικά: «Παράδεισός ἐστιν ἡ ἀγάπη τοῦ Θεοῦ, ἐν ᾗ ἡ τρυφή πάντων των μακαρισμῶν»[1]. Η αγάπη του Θεού βέβαια, κατά τον ίδιον Άγιο, θα πέφτει σε όλους τους ανθρώπους, αλλά θα ενεργεί με διπλό τρόπο, διότι τους  μεν αμαρτωλούς θα κολάζει, τους δε δίκαιους θα ευφραίνει. Γράφει σχετικά: «Ἐνεργεῖ δέ ἡ ἀγάπη ἐν τῇ δυνάμει αὐτῆς κατά διπλοῦν τρόπον∙ τούς  μέν ἁμαρτωλούς, κολάζουσα, ὡς καί ἐνταῦθα συμβαίνει πρός φίλον ἀπό φίλου∙ τούς δέ τετηρηκότας τά δέοντα, εὐφραίνουσα ἐν αὐτῇ»[2]. Και στους δίκαιους, παρατηρεί ο Άγιος, θα υπάρχει διαφορά πνευματικών τιμών και δόξης, διότι∙ «Ἕκαστος  κατά τήν δοθεῖσαν αὐτῷ χάριν, κατά τό μέτρον αὐτοῦ, ἔσωθεν αὐτοῦ εὐφραίνεται. Μία δέ ἡ θεωρία ἡ ἔσωθεν τῶν πάντων ἐστί, καί μία ἡ χαρά»[3].

(συνεχίζεται)

---

[1] ΙΣΑΑΚ ΣΥΡΟΥ, Ἀσκητικά, έκδ. Ρηγοπούλου, Θεσσαλονίκη 1977, σ. 282.

[2] ό.π., σ σ. 326-327.

[3] ΙΣΑΑΚ ΣΥΡΟΥ,  Ἅπαντα τά Ἀσκητικά, Λόγ. 56, ἐκδ. Χ. Σπανός, Ἀθῆναι, σ σ. 224-225.

ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ (Διδακτορική Διατριβή) «ΤΟ ΜΟΥΣΙΚΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ ΟΙΚΟΝΟΜΟΥ ΧΑΡΑΛΑΜΠΟΥΣ» ΜΙΑ ΚΡΙΤΙΚΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΟΥ ΘΕΩΡΗΤΙΚΟΥ «Βυζαντινής Μουσικής Χορδής» ΑΠΟ ΤΟΝ ΧΡΙΣΤΟΔΟΥΛΟ ΒΑΣΙΛΕΙΑΔΗ Δ΄.

Μαρία Χατζηνικολάου

φιλόλογος

(Σχέδιο: Χριστόδουλου Βασιλειάδη)

        Η αρχαιοελληνική μουσική γραφή θα εγκαταλειφθεί σταδιακά τον 4^ο αι. μ.Χ. και θα στηριχθεί στη λογική των προσωδιακών συμβόλων, δηλαδή των τόνων. Οι τρόποι και οι κλίμακες των αρχαίων μετονομάσθηκαν από τους βυζαντινούς μελωδούς σε ήχους. Οι αρχαίοι τρόποι, Δώριος, Λύδιος Φρύγιος, Μιξολύδιος, Αιολικός, Υπολύδιος, Ιωνικός, Υποφρύγιος, σε αντίστοιχους ήχους: πρώτος, δεύτερος, τρίτος, τέταρτος, πλάγιος Α΄, βαρύς κ.λ.π.

        Οι 7 νότες της μεταβυζαντινής μουσικής, πα, βου, γα, δη, κε, ζω, νη στηρίζονται στην αρχαία μουσική, η δε ηχητική τους είναι η μουσική εκφορά των 7 πρώτων γραμμάτων του ελληνικού αλφαβήτου (ΠΑ) Α (ΒΟΥ) Β (ΓΑ) Γ (ΔΗ) Δ (ΚΕ) Κ (ΖΩ) Ζ (ΝΗ) Η.

        Άρρηκτη σχέση και δεσμός υπάρχει μεταξύ της αρχαίας, της βυζαντινής και της δημώδους λαϊκής μουσικής, αφού τον τόνο, το ύφος, το ήθος, τις κλίμακες, την παρασημαντική, το ρυθμό, τα έδινε ο ίδιος ο ελληνικός λαός, που ουδέποτε έχασε τον πολιτιστικό μουσικό ειρμό του μέσα στους αιώνες.

(συνεχίζεται)

ΤΟ ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΟ ΣΤΟΙΧΕΙΟ ΣΤΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ ΚΩΣΤΗ ΠΑΛΑΜΑ Ζ΄.

Μαρία Χατζηνικολάου

φιλόλογος

(Σχέδιο: Χριστόδουλου Βασιλειάδη)

Στη «Φλογέρα του Βασιλιά» δεσπόζει η μορφή του Βασιλείου Βουλγαροκτόνου στις καλύτερες στιγμές των εθνικών προσδοκιών.  Το μαγευτικό του ταξίδι ευσέβειας στην Αθήνα, για να αναπέμψει δέηση ευχαριστήρια στον Παρθενώνα, ναό της Παναγίας τώρα, είναι κατά τον Παπανούτσο «αδέλφωση του Χριστιανικού και του κλασσικού κόσμου μέσα στα ελληνικά πεπρωμένα».  Από τα διαυγή νερά τού βυζαντινού Ελληνισμού αναδύεται η Ιστορική μορφή του Αυτοκράτορα με θρησκευτική έκφραση.  Πολύχορδη η λύρα του Παλαμά σκύβει με ιλαρότητα πάνω στους κραδασμούς του ιστορικού προσώπου και καλωσορίζοντάς τον από το παρελθόν ανοίγει προοπτική για το ιστορικό μέλλον.

 

Λόγος όγδοος (Απόσπασμα)

«Κοίτα! Σε θρόνο κάθεται βασιλικό η Παρθένο κι από τη μια του θρόνου τη μεριά κι από την άλλη, την παραστέκουνε πιστοί και σκλάβοι τη δουλεύουν Άγγελοι δύο.  Από πάνου της το Πνεύμα του Κυρίου μια λάμψη καβαλλάρισσα στα γνέφια κατεβαίνει.  ..Κι απάνωθέ της, γύρο της και πλάι της κι από πίσω προφήτες, ευαγγελιστές, απόστολοι, μάρτυρες, της αγιοσύνης αρχηγοί, του ασκητισμού κορώνες».

Οι λόγοι ένατος, δέκατος και ενδέκατος εμπεριέχουν τη δέηση του Βουλγαροκτόνου στην Παναγία, στην οποία εναποθέτει τα διαπιστευτήριά του κρατώντας από το χέρι την Αυτοκρατορία του και οδηγώντας την να κλίνει γόνυ στη χάρη Της.  Σύμβολο της στοχαστι­κής εναπόθεσης των ελπίδων τού Γένους στη μεγάλη προστασία Της.  Εδώ εκφράζεται μέσα στο χρόνο η ελληνορθόδοξη λατρεία από στόμα αυτοκρατορικό κι η ελληνική Ορθοδοξία χαράσσεται μέσα στην ελληνική διάρκεια:

«Μαρία, Κυρά Αθηνιώτισσα, πιο γαληνή, πιο ωραία στον πιο ωραίο, πιο γαληνό μέσα στους θρόνους θρόνο, νικήτρα Εσύ της Αθηνάς και σκέπη της Αθήνας»...  «Στον πόλεμο οδηγήτρα εσύ μεσίτρα στην ειρήνη, Υπέρμαχη Στρατήγισσα, σ’ εσέ τα νικητήρια...  Μ’ εσέ ξημέρωσε η χαρά και σβει η κατάρα, πήρε μ’ εσέ Μητέρα κι ο Θεός την ομορφιά του Βρέφους κι ο γέρο κόσμος άλλαξε και νιός ξαναστηλώθη».

(συνεχίζεται)